بیمه جامع پروژه یا Comprehensive Project Insurance که به اختصار CPI نامیده می‌شود، یک بیمه‌نامه تمام‌خطر و پروژه‌محور است که برای پوشش مجموعه‌ای از ریسک‌های مرتبط با اجرای پروژه‌های بزرگ و پیچیده طراحی شده است.در بخش خسارت‌های مادی، این بیمه می‌تواند خسارت‌های فیزیکی ناگهانی و پیش‌بینی‌نشده وارد به کارهای ساختمانی، عملیات نصب، ماشین‌آلات، تجهیزات و سایر اموال بیمه‌شده را تا جایی که طبق شرایط بیمه‌نامه صراحتاً مستثنی نشده باشند، تحت پوشش قرار دهد.بسته به نوع پروژه و پوشش‌های مورد توافق، بیمه CPI می‌تواند علاوه بر عملیات ساختمانی و نصب، ماشین‌آلات و تجهیزات کارگاهی، مسئولیت در برابر اشخاص ثالث، زیان مالی ناشی از تأخیر در راه‌اندازی و بهره‌برداری پروژه و حمل تجهیزات و محمولات پروژه را نیز در قالب یک برنامه بیمه‌ای یکپارچه دربر گیرد. در پروژه‌های بزرگی مانند احداث نیروگاه، پالایشگاه، فرودگاه، مجتمع پتروشیمی، کارخانه، خطوط مترو و پروژه‌های بزرگ صنعتی، استفاده از چند بیمه‌نامه مستقل برای بخش‌های مختلف پروژه ممکن است موجب پراکندگی پوشش‌ها و حتی بروز اختلاف در زمان خسارت شود.پروژه‌های بزرگ امروز معمولاً فقط «ساخت» یا فقط «نصب» نیستند. یک نیروگاه، کارخانه، مجتمع صنعتی، خط مترو، پالایشگاه، پروژه فولادی یا حتی یک پروژه ساختمانی پیچیده ممکن است هم‌زمان شامل عملیات عمرانی، نصب ماشین‌آلات، تجهیزات موقت کارگاهی، حمل اقلام سنگین، آزمایش و راه‌اندازی و تعهدات متعدد در برابر اشخاص ثالث باشد. بیمه جامع پروژه CPI برای پاسخ به همین نیاز طراحی شده است؛ یعنی گردآوردن بخش‌های اصلی ریسک پروژه در یک ساختار بیمه‌ای هماهنگ و قابل تنظیم.
بخش‌های مختلف بیمه‌نامه تمام خطر جامع پروژه
بیمه جامع پروژه، با توجه به ساختار و پوشش‌های مورد توافق، می‌تواند شامل بخش‌های زیر باشد:
بخش یک – الف: کارهای پروژه شامل عملیات اجرایی، مواد و مصالح و سایر اقلام موضوع بیمه
بخش یک – ب: دستگاه‌ها، ماشین‌آلات و تجهیزات
بخش دو: مسئولیت در قبال اشخاص ثالث
بخش سه: زیان مالی ناشی از تأخیر در راه‌اندازی و بهره‌برداری پروژه
بخش چهار: بیمه حمل محمولات و تجهیزات پروژه وجود این بخش‌ها در ساختار CPI به این معنا نیست که تمام آنها در هر بیمه‌نامه به‌طور خودکار فعال هستند. حدود پوشش هر پروژه باید بر اساس جدول مشخصات بیمه‌نامه، سرمایه‌های بیمه‌شده، حدود تعهد، فرانشیزها، کلوزها و شرایط خصوصی آن تعیین شود.
چرا CPI به‌جای خرید جداگانه CAR و EAR مطرح می‌شود؟
در پروژه‌ای که بخش عمرانی و بخش نصب و راه‌اندازی به‌طور جدی در هم تنیده‌اند، تفکیک پروژه بین چند بیمه‌نامه می‌تواند در زمان خسارت مسئله‌ساز شود. برای نمونه ممکن است تعیین اینکه خسارت دقیقاً در حوزه عملیات ساختمانی رخ داده یا نصب، یا اینکه کدام بیمه‌نامه باید پاسخ‌گو باشد، محل اختلاف شود. ساختار CPI با قرار دادن عملیات ساختمانی و نصب در یک ساختار بیمه‌ای یکپارچه، امکان طراحی هماهنگ‌تر سرمایه‌های بیمه‌شده، حدود تعهد، فرانشیزها، دوره آزمایش و راه‌اندازی، دوره رفع نقص و کلوزهای موردنیاز پروژه را فراهم می‌کند. البته انتخاب میان CPI، بیمه تمام خطر پیمانکاران (CAR)، بیمه تمام خطر نصب (EAR) یا ترکیبی از آنها باید بر اساس نوع و پیچیدگی پروژه انجام شود و نمی‌توان برای همه پروژه‌ها یک نسخه واحد تجویز کرد.
چه اشخاصی می‌توانند تحت پوشش بیمه تمام خطر جامع پروژه قرار گیرند؟
یکی از ویژگی‌های مهم بیمه پروژه این است که می‌توان منافع چند شخص یا مجموعه مرتبط با اجرای پروژه را در یک ساختار بیمه‌ای در نظر گرفت. بسته به قرارداد پروژه و وجود نفع بیمه‌پذیر، اشخاص زیر می‌توانند حسب مورد در بیمه‌نامه مورد توجه قرار گیرند:
- کارفرما یا صاحب پروژه
- پیمانکار اصلی
- پیمانکاران فرعی
- اعضای مشارکت‌های پیمانکاری
- سرمایه‌گذاران یا تأمین‌کنندگان مالی
- مهندسان و معماران مرتبط با پروژه، در حدود منافع و پوشش‌های مورد توافق
- مهندسان مشاور و ناظر
- تأمین‌کنندگان مواد، ماشین‌آلات و تجهیزات
- تأمین‌کنندگان و ارائه‌کنندگان سایر خدمات پروژه
درج نام یک شخص به‌عنوان بیمه‌شده به معنای پوشش نامحدود همه مسئولیت‌های او نیست و حدود پوشش هر یک از بیمه‌شدگان تابع موضوع، شرایط و حدود تعهد بیمه‌نامه است. برای مثال، مسئولیت حرفه‌ای ناشی از طراحی مهندسان و مشاوران موضوع مستقلی است و صرف درج نام آنان در بیمه‌نامه CPI به معنای پوشش مسئولیت حرفه‌ای آنان نیست. برای کاهش احتمال بروز اختلاف در زمان خسارت، در پروژه‌های بزرگ مناسب است منافع اشخاص اصلی دخیل در اجرای پروژه به‌صورت شفاف در قرارداد بیمه مشخص شود.
چه ریسک‌هایی تحت پوشش بیمه CPI قرار می‌گیرند؟
بخش خسارت مادی بیمه CPI بر مبنای پوشش «تمام‌خطر» یا All Risks طراحی می‌شود. تمام‌خطر بودن به این معنا نیست که هر خسارتی بدون استثنا قابل پرداخت است؛ بلکه اصل بر پوشش خسارت‌های فیزیکی ناگهانی و پیش‌بینی‌نشده وارد به اموال بیمه‌شده است، مگر اینکه علت یا نوع خسارت طبق شرایط بیمه‌نامه، استثنائات یا کلوزهای آن از پوشش خارج شده باشد. با توجه به شرایط هر پروژه و بیمه‌نامه، از جمله خطرات و حوادثی که می‌توانند موجب خسارت تحت پوشش شوند عبارت‌اند از:
- آتش‌سوزی، انفجار و صاعقه
- زلزله، زلزله دریایی و فعالیت‌های آتشفشانی
- سیل، طغیان و آب‌گرفتگی
- طوفان، گردباد و تندباد
- باران، برف، تگرگ، یخ‌زدگی و بهمن
- رانش، نشست و لغزش زمین و ریزش کوه یا صخره
- سقوط اشیا، تصادم و واژگونی
- سرقت و خسارت ناشی از سرقت، در حدود شرایط بیمه‌نامه -
- خرابکاری و خسارت عمدی اشخاص ثالث، مشروط به استثنائات و شرایط بیمه‌نامه -
- نفوذ یا نشت ناگهانی آب -
- اتصال کوتاه، اضافه‌ولتاژ و سایر حوادث الکتریکی که موجب خسارت فیزیکی به اموال بیمه‌شده شوند -
- خسارت‌های اتفاقی حین اجرای عملیات ساختمانی یا نصب -
- خسارت‌های اتفاقی هنگام آزمایش و راه‌اندازی، در حدود دوره و شرایط تعیین‌شده در بیمه‌نامه -
- خسارت‌های اتفاقی هنگام جابه‌جایی، باز و بسته کردن، تمیزکاری یا تعمیر مرتبط با عملیات پروژه -
- خسارت ناشی از غفلت، سهل‌انگاری، اشتباه یا خطای غیرعمد کارکنان و عوامل اجرایی -
- خسارت‌های ناشی از اقدامات لازم برای اطفای حریق یا جلوگیری از گسترش یک خسارت تحت پوشش -
- خسارت فیزیکی وارد به مصالح، تجهیزات و اقلام بیمه‌شده در محل پروژه، از جمله اقلام دپو یا انبارشده، در حدود شرایط بیمه‌نامه -
- سایر خسارت‌های فیزیکی ناگهانی و پیش‌بینی‌نشده که صراحتاً از پوشش بیمه‌نامه مستثنی نشده باشند.
استثنائات بیمه‌نامه جامع پروژه کدام‌اند؟
مهم‌ترین استثنائات عمومی مندرج در بیمه‌نامه جامع پروژه عبارت‌اند از:
- جنگ، آشوب و اعتصاب
- اعمال عمدی بیمه‌گذار یا نمایندگان او
- واکنش‌های هسته‌ای یا آلودگی‌های ناشی از مواد رادیواکتیو
- اموال خطرناک یا آلوده‌کننده محیط زیست
- توقف کار به‌طور کلی یا جزئی - هر نوع سلاح شیمیایی، بیولوژیکی، بیوشیمیایی یا الکترومغناطیسی
- به‌کارگیری یا استفاده از هر نوع کامپیوتر، سیستم کامپیوتری، برنامه نرم‌افزاری، ویروس، فرایند کامپیوتری یا هر سیستم الکترونیکی دیگر با قصد آسیب‌رساندن
- خسارت‌های غیرمستقیم و تبعی از هر نوع، از جمله جرایم قراردادی، خسارت‌های ناشی از تأخیر در انجام کار، عدم اجرای قرارداد یا از دست دادن آن
- فرسودگی و پارگی، خوردگی، زنگ‌زدگی، خرابی ناشی از عدم استفاده یا شرایط عادی جوی
- از بین رفتن یا آسیب به صورت‌حساب‌ها، پول، تمبر، اسناد مالکیت، اسناد بدهی، یادداشت‌ها، اوراق بهادار یا چک‌ها
منظور از استثنای «توقف کار» وقفه در عملیات اجرایی پروژه به دلایلی مانند عدم تأمین سرمایه، خلع ید پیمانکار، تأخیر در رسیدن مواد و مصالح یا موارد مشابه است و نباید آن را با پوشش زیان مالی ناشی از تأخیر در راه‌اندازی پروژه اشتباه گرفت. همچنین استثنای خسارت‌های ناشی از تأخیر به این معنا نیست که امکان بیمه کردن زیان مالی ناشی از تأخیر در راه‌اندازی وجود ندارد. در صورتی که بخش مخصوص تأخیر در راه‌اندازی خریداری شده باشد، خسارت بر اساس شرایط، حدود تعهد و دوره انتظار تعیین‌شده در همان بخش بررسی خواهد شد. برخی خطرات مستثنی‌شده نیز ممکن است در صورت توافق بیمه‌گر و با کلوز مخصوص، در حدود معینی به پوشش اضافه شوند؛ برای مثال پوشش اعتصاب، شورش و اغتشاش در کلوز 1200.
کلوزهای مهم بیمه CPI
بسته به نوع، محل، ماهیت و ویژگی‌های فنی هر پروژه، کلوزهای مختلفی می‌توانند به بیمه‌نامه جامع پروژه اضافه شوند. انتخاب کلوزهای مناسب باید پس از ارزیابی ریسک پروژه انجام شود و اعتبار هر کلوز نیز منوط به درج و توافق صریح آن در بیمه‌نامه است.
از نظر کارکرد، می‌توان کلوزهای بیمه CPI را به‌طور کلی در چهار گروه دسته‌بندی کرد:
- کلوزهایی که دامنه پوشش یا تعهدات بیمه‌گر را افزایش می‌دهند.
- کلوزهایی که دامنه پوشش یا میزان تعهد بیمه‌گر را محدود می‌کنند.
- کلوزهایی که با هدف مدیریت ریسک، محدودیت‌ها یا الزامات خاصی را در نحوه اجرای پروژه مقرر می‌کنند.
- کلوزهایی که شرایط و تعهدات مشخصی را برای بیمه‌گذار تعیین می‌کنند و ادامه اعتبار پوشش بیمه‌ای ممکن است به رعایت این شرایط وابسته باشد.
این دسته‌بندی صرفاً بر اساس کارکرد کلوزهاست و برخی کلوزها ممکن است هم‌زمان دارای بیش از یک کارکرد باشند. از مهم‌ترین کلوزهای مورد استفاده در بیمه جامع پروژه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کلوز 1200 ـ اعتصاب، شورش و اغتشاش امکان پوشش خسارت‌های مادی ناشی از اعتصاب، شورش و اغتشاش را در حدود شرایط، فرانشیز و سقف تعهد تعیین‌شده فراهم می‌کند.
- کلوز 1201 ـ هزینه‌های اضافی حمل‌ونقل هوایی هزینه اضافی حمل هوایی قطعات یا تجهیزات موردنیاز برای تعمیر یا جایگزینی اموال آسیب‌دیده در نتیجه یک خسارت تحت پوشش را، در حدود مقرر، پوشش می‌دهد.
- کلوز 1202 ـ اموال بیمه‌شده مورد استفاده یا بهره‌برداری‌شده در پروژه‌هایی که بخشی از پروژه پیش از تکمیل کل پروژه وارد بهره‌برداری می‌شود اهمیت دارد و امکان ادامه پوشش آن بخش را، در حدود شرایط و مدت تعیین‌شده، فراهم می‌کند.
- کلوز 1208 ـ هزینه‌های جست‌وجو برای نشت در پروژه‌های دارای خطوط لوله و اتصالات، هزینه‌های متعارف جست‌وجو، حفاری و تعیین محل نشت را در شرایط مشخص تحت پوشش قرار می‌دهد.
- کلوز 1241 ـ استثنای قسمت یا قطعه معیوب از کلوزهای مهم در تعیین حدود پوشش خسارت ناشی از عیب است و مشخص می‌کند در صورت وجود قسمت معیوب، هزینه مربوط به خود قسمت معیوب و خسارت‌های ناشی از آن چگونه مورد ارزیابی قرار گیرد.
- کلوز 1242 ـ تونل‌ها، معابر و راه‌های زیرزمینی برای پروژه‌های تونل، مترو، حفاری و سایر سازه‌های زیرزمینی، شرایط و محدودیت‌های خاصی را در خصوص پوشش خسارت تعیین می‌کند.
- کلوز 1260 ـ جدول زمان‌بندی پیمان بر رعایت برنامه زمان‌بندی پروژه و اعلام انحرافات مهم از برنامه تأکید دارد و یکی از کلوزهای مهم در مدیریت ریسک و کنترل پیشرفت پروژه محسوب می‌شود.
- کلوز 1261 ـ سازه‌های واقع در مناطق زلزله‌خیز رعایت ضوابط طراحی و اجرای مناسب در برابر زلزله را به‌عنوان یکی از شرایط مهم پوشش در پروژه‌های واقع در مناطق لرزه‌خیز مورد توجه قرار می‌دهد.
- کلوز 1267 ـ خسارت‌های پی‌درپی یا سریالی در مواردی اهمیت پیدا می‌کند که یک عیب، نقص یا علت مشترک موجب تکرار خسارت در چند بخش مشابه پروژه شود و نحوه مشارکت بیمه‌گر در خسارت‌های بعدی را محدود یا تعیین می‌کند.
- کلوز 1269 ـ تقسیم خسارت 50/50 دریایی در پروژه‌هایی که حمل دریایی تجهیزات نیز بیمه شده است، برای تعیین تکلیف خسارت‌هایی کاربرد دارد که مشخص نیست منشأ آنها در مرحله حمل دریایی بوده یا پس از ورود کالا به محل پروژه ایجاد شده است.
در کنار این موارد، کلوزهای تخصصی دیگری نیز برای پروژه‌هایی مانند سد و مخزن، تونل، خطوط لوله، عملیات دریایی و فراساحلی، حفاری، مخازن و پروژه‌های خاص صنعتی وجود دارد که انتخاب آنها باید متناسب با ویژگی‌ها و ریسک‌های هر پروژه انجام شود.
سخن پایانی
بیمه تمام خطر جامع پروژه CPI می‌تواند مجموعه‌ای از پوشش‌های مرتبط با عملیات ساختمانی، نصب ماشین‌آلات و تجهیزات، مسئولیت در برابر اشخاص ثالث، حمل تجهیزات و زیان مالی ناشی از تأخیر در راه‌اندازی پروژه را در قالب یک برنامه بیمه‌ای هماهنگ دربر گیرد. با این حال، ارزش واقعی یک بیمه‌نامه CPI بیش از آنکه به عنوان آن وابسته باشد، به نحوه طراحی بیمه‌نامه بستگی دارد. تعیین صحیح سرمایه‌های بیمه‌شده، شناسایی ریسک‌های پروژه، انتخاب کلوزهای مناسب، تعیین دوره آزمایش و راه‌اندازی، حدود تعهد مسئولیت، فرانشیزها و شرایط خصوصی می‌تواند در زمان وقوع خسارت تفاوت بسیار مهمی ایجاد کند. با توجه به پیچیدگی فنی این بیمه‌نامه‌ها و حجم بالای سرمایه‌های در معرض خطر، توصیه می‌شود پیش از تهیه بیمه‌نامه، مشخصات پروژه توسط کارشناسان باتجربه و آشنا با بیمه‌های مهندسی بررسی شود تا پوشش بیمه‌ای متناسب با ماهیت واقعی پروژه طراحی شود. بیمه‌سرا با سه دهه تجربه و بهره‌گیری از مدیران و کارشناسان باتجربه در حوزه بیمه، آماده بررسی پروژه، برگزاری جلسات کارشناسی، هماهنگی برای ارزیابی ریسک و ارائه پیشنهاد بیمه‌ای متناسب با نیاز پروژه‌های بزرگ و صنعتی است.